Davranış sözcüğüne sözlükten baktığımızda bunlar karşımıza çıkıyor: Kişinin özellikle ahlak bakımından gösterdiği davranım. Bir kimsenin içinde bulunduğu toplumsal, ekonomik ve kültürel koşullar dolayısı ile geliştirdiği ve onu aynı durumdaki kimselere yaklaştıran davranımların tümüne verilen ad. Bir kimse ya da bir olay karşısında alınan durum. Dıştan gözlemlenebilecek tepkilerin toplamı. Organizmanın uyaranlar karşısındaki tepkilerinin tümü. Bir toplumda ya da toplumsal kümede genellikle alışkanlık durumuna gelen ve saymaca olan, görece tekbiçimli bir eylem türü. Tutum, dürtü ve uyaranlarca güdülenen ve ortak tanımı bulunan kalıplı edim.

Sizce nedir?

Atalarımızın bir davranışından örnekle gidelim.

Yazının devamı »

Programlar, başarısız olurken insanları meşgul göstermeye yarar. Eğer programlar gerçekten de kendilerinden beklenen şeyi yapmış olsalardı, insan toplumu bir cennet olurdu: devletlerimiz, okullarımız, yasalarımız, adalet sistemlerimiz, ceza sistemlerimiz, vs. işe yarardı.

Programlar başarısız olduğunda (her zamanki gibi), kötü tasarım, bütçe ve personel eksikliği, kötü yönetim ve yetersiz eğitim gibi şeyler suçlanır. Programlar başarısız olduğunda, daha gelişmiş tasarım, daha fazla bütçe ve personel, üstün yönetim ve daha iyi eğitimle değiştirilebilecekleri umulur. Bu yeni programlar da başarısız olduğunda (her zamanki gibi), tekrar kötü tasarım, bütçe ve personel eksikliği, kötü yönetim ve yetersiz eğitim suçlanır.

Bu nedenle her yıl başarısızlıklarımıza daha fazlasını harcıyoruz. Çoğu kişi bunun yeterli olduğunu kabul ediyor, çünkü her yıl kendileri için daha fazlasını aldıklarını biliyorlar: daha büyük bütçeler, daha fazla yasa, daha fazla polis ve hapishane – bir yıl öncesinde işe yaramayan ne varsa daha fazlası.

Eğer dünya kurtulacaksa, bu, yeni programlara sahip eski zihinlerle değil hiçbir programı olmayan yeni zihinlerce olacaktır.

Peki neden yeni programlara sahip yeni zihinler değil? Çünkü programlar üzerine çalışan insanların olduğu yerde, yeni zihinler değil eskilerini bulursunuz.

Daha önce bahsettiğim nehir, vizyondur. Kültürümüzün vizyonu bizi bir felakete taşıyor. Çamura saplanan çubuklar bu nehrin akışını engelleyebilir, ancak nehrin akışının engellenmesine değil, onu tümüyle yeni bir kanala yönlendirmeye ihtiyacamız var. Kültürümüzün vizyonu bizi şimdiye bu felaketten uzaklaştırmaya ve sürdürülebilir bir geleceğe taşımaya başlasaydı, programlar zaten gereksiz olurdu. Nehrin akışı istediğiniz yönde olsaydı, onu engellemek için çubuklar saplamazdınız.

İsmail ile başlayıp Benim İsmail’im ile biten üçlemenin ikinci kitabı olan B’nin Öyküsü’nde “Eğer dünya kurtulacaksa, bu, yeni programlara sahip eski zihinlerle değil hiçbir programı olmayan yeni zihinlerce olacaktır.” yazmıştım. Ne yazık ki yazmak kolaydır ancak düşünceler zor anlaşılır. Bu cümleyi tekrar açıklayacağım. Eğer bu şekilde devam ederek, uzun süre dünya üzerinde kalamayacağız – bir kaç on yıl, belki de en fazla yüzyıl. Eğer günümüzden bin yıl sonra hâlâ dünya üzerinde olacaksak, bu şekilde yaşamayı bıraktığımız içindir.

Peki nasıl olacak? Bu şekilde devam etmeyi nasıl bırakacağız?

Eski zihinler bizi engellemeyi düşünür. Tıpkı fakirliği, aşırı ilaç kullanımını, suçu engelledikleri gibi… Programlarla. Programlar nehrin akışını engellemek için yerleştirilen çubuklardır. Çubuklar akışı yalnızca bir miktar engeller. Ama asla durduramaz ve nehrin yönünü de değiştiremez.

Kendimden emin bir şekilde dünya kurtulacaksa, bunun, yeni programalara sahip eski zihinlerle olamayacağını söylememin nedeni budur. Programlar işe yaramaz. Hiçbir program fakirliği, aşırı ilaç kullanımını veya suçu durduramaz ve durduramayacak da.

Hiçbir program dünyayı mahvetmemezi engelleyemez.

Kültürümüze ait insanları ayırt etmek kolaydır. Gıdanın kilit altında olduğu herhangi bir yere giderseniz – dünya üzerinde herhangi bir yer – kültürümüz insanlarının arasında olduğunuzu bilirsiniz. Bazı konularda görece çok farklı olabilirler – giyim tarzları, evlilik gelenekleri, tatilleri, vs. Ancak en temel konuya geldiğinizde, hayatta kalmak için gerekli olan gıdayı elde etme konusunda hepsi aynıdır. Bu yerlerde, gıda birileri tarafından sahiplenir ve eğer bir miktar yiyecek isterseniz satın almak zorundasınız. Beklenilen budur, zira kültürümüz insanları başka bir yol bilmez.

Gıdayı sahiplenilecek bir meta haline getirmek kültürümüzün en büyük icatlarından biriydi. Tarihte başka hiçbir kültür gıdayı şimdiye kadar kilit altında almamıştı – ve gıdayı kilit altına almak ekonomimizin köşetaşıdır. Eğer gıda kilit altında değilse, kim çalışırdı ki?

Bu kitabın ilk başlığı kitap hakkındaki ilk görüşlerimi yansıtmıştı: Değişim Kitabı. Çünkü kültürümüz insanlarının değişimden daha fazla istedikleri başka hiçbir şey yok. Umutsuzca kendilerini ve etraflarındaki dünyayı değiştirmek isterler. Bunun nedenini anlamak hiç de zor değil. Bir şeylerin yanlış olduğunu biliyorlar – kendileriyle ilgili dünyayla ilgili bir şeyler yanlış.

İsmail’de ve diğer kitaplarımda, bu yanlışı anlamaları için insanlara yeni bir bakış açısı verdim. Bilakis bunun yeterli olacağıyla ilgili saf bir fikre kapıldım. Aslında genelde yeterliydi. Bir şeyle ilgili neyin yanlış olduğunu biliyorsanız – arabanız, bilgisayarınız, buzdolabınız veya televizyonunuz – gerisi görece kolaydır. Yine aynısı olacağını sandım, ama elbette olmadı. Binlerce kişi, tekrar ve tekrar, “Ne söylediğinizi anlıyorum – dünya ve dünyadaki yerimizle ilgili fikirlerimi değiştirdiniz – ancak şimdi ne yapmam gerekiyor?” diye sordu.

“Her şey ortada değil mi?” diyebilirdim. Ancak bariz bir şekilde değildi.

İşte bu kitapta açıklayabilmeyi umut ediyorum.